Vitaminler

A vitamini hem hayvansal hem de bitkisel kaynaklı gıdalarda bulunur. Yağda çözünen bir vitamindir ve doğru şekilde formüle edilmiş bir diyette zaman içinde dengelenebilir.

Hayvansal ürünlerde bulunan formu retinol olarak adlandırılır. Bitkisel ürünlerde ise farklı formları bulunur; ancak beta-karoten, bitkilerde bulunan provitamin A formunu ifade eder.

Kediler beta-karoteni kullanamaz, ancak köpekler beta-karoteni verimli bir şekilde A vitaminine dönüştürebilir. Beta-karoten için bir toksisite riski bulunmaz ve köpeklerin A vitamini ihtiyacı karşılandığında beta-karoten vücutta antioksidan olarak kullanılabilir.

Retinol, biyoyararlanımı yüksek ve vücut tarafından kolay kullanılan bir A vitamini formudur. Retinol için güvenli bir üst alım sınırı bulunurken, beta-karoten için böyle bir üst sınır belirlenmemiştir.

Karaciğer ve balık karaciğeri yağları, retinol formunda A vitamininin en yaygın ve en zengin kaynaklarıdır.

Fonksiyonları: Görme, kemik gelişimi, üreme, bağışıklık sistemi fonksiyonları ve epitel dokuların sağlığının korunması.

Eksiklik Belirtileri: Büyüme geriliği, üreme problemleri, epitel dokunun bütünlüğünün bozulması, dermatozlar (cilt problemleri), fetal anormallikler, bağışıklık sistemi fonksiyonlarında bozulma ve kilo kaybı. Eksiklik özellikle yavrular için daha zararlıdır. Yetişkinlerde de cilt problemleri görülebilir.

Fazlalık Belirtileri: İskelet anormallikleri, fetal anormallikler ve klinik çalışmalarda gözlenen çeşitli hipervitaminoz A belirtileri. A vitamini için bir güvenli üst alım sınırı tanımlanmıştır; ancak yetişkinler için kesin bir sınır net değildir.

Kaynaklar: Balık karaciğeri yağları, karaciğer ve yumurta sarısı.
D Vitamini, yağda çözünen bir vitamindir. Yağda çözünen bir vitamin olmasına rağmen, gıdalarda bulunan miktarları ve beraberinde tüketilmesi gereken yağ miktarı nedeniyle bu besin öğesini zaman içinde dengede tutmak zor olabilir.

Evcil hayvanlar için sağlanması gereken form D2 değil, D3 vitaminidir.

D vitamini; kanda normal kalsiyum ve fosfor düzeylerinin korunması ve sağlıklı bir iskelet sisteminin sürdürülmesi için kritik öneme sahiptir. Ayrıca bağırsakta kalsiyum emilimini destekler, bu nedenle kalsiyum alımıyla doğrudan ilişkilidir.

Diyette yeterli D vitamini sağlamak bazen zor olabilir. Uskumru, somon ve sardalya en zengin doğal kaynaklar arasındadır. Köpekler güneş ışığından yeterli D vitamini sentezleyemez, bu nedenle takviye kullanımı da sıklıkla tercih edilen bir bir seçenektir.

Yumurta, diyete D vitamini katkısı sağlayabilir ancak tek başına yeterli miktarda D vitamini sağlamaz.

Fonksiyonları: Kalsiyum ve fosfor dengesinin düzenlenmesi, kemik gelişimi ve kemik dokusunun korunması, bağırsaklarda kalsiyum ve fosfor emiliminin desteklenmesi, kemik mineralizasyonu ve normal iskelet gelişiminin sürdürülmesi.

Eksiklik Belirtileri: Raşitizm, osteomalazi ve beslenmeye bağlı sekonder hiperparatiroidizm görülebilir. Bu durumlar genel olarak iskelet sisteminin zayıflamasına ve kemik sağlığının bozulmasına yol açar.

Fazlalık Belirtileri: Hiperkalsemi (kanda kalsiyum artışı), kemik rezorpsiyonu (kemik dokusunun yıkımı) ve yumuşak dokularda kalsifikasyon.

Kaynaklar: Yağlı balıklar, bazı balık karaciğeri yağları, yumurta sarısı ve karaciğer. Ancak yalnızca karaciğer veya yalnızca yumurta kullanımı, tariflerde diğer besin öğelerinde fazlalık oluşturmadan D vitamini ihtiyacını karşılamak için yeterli değildir.
E Vitamini, yağda çözünen bir vitamindir. En önemli formu d-alfa tokoferol olsa da toplamda sekiz farklı formu bulunur ve diğer tokoferollerin de diyette bulunması faydalıdır.

E vitamini, özellikle çoklu doymamış yağ asitlerinin (PUFA) neden olduğu oksidasyonu önleyen önemli bir antioksidandır. Bu nedenle diyetteki PUFA miktarı arttıkça E vitamini ihtiyacı da artar. Ayrıca selenyum ile birlikte çalışarak vücudun ana antioksidanı olan glutatyon sistemini destekler.

Bitkisel gıdalar ve bazı bitkisel yağlar E vitamini içerir; ancak bu yağların PUFA içeriği yüksek olduğu için E vitamini ihtiyacını da artırabilir. Bu nedenle örneğin buğday ruşeym yağı, PUFA içeriği nedeniyle iyi bir E vitamini kaynağı sayılmaz.

Yalnızca gıdalarla yeterli E vitamini sağlamak zor olabilir ve takviye kullanımı sıklıkla tercih edilen bir seçenektir. Toksisite riski bilinmemekle birlikte çok yüksek doz d-alfa tokoferol, diğer tokoferolleri azaltabilir ve aşırı dozlarda oksidatif etki göstererek A ve D vitaminlerini de etkileyebilir. Takviye seçerken d-alfa tokoferol ve karışık tokoferoller tercih edilmeli, sentetik dl-alfa tokoferolden kaçınılmalıdır.

Fonksiyonları: Hücre zarlarının korunması, güçlü antioksidan savunma, serbest radikal hasarının önlenmesi, selenyum ile birlikte çalışarak hücresel oksidatif stresin azaltılması.

Eksiklik Belirtileri: Üreme problemleri, iskelet kaslarında dejenerasyon, retinal dejenerasyon. Bazı çalışmalarda eksiklik durumunda ödem, iştahsızlık ve depresyon benzeri belirtiler de bildirilmiştir.

Fazlalık Belirtileri: Toksik değildir ancak yüksek dozlar A ve D vitamini ihtiyacını artırabilir. Çok yüksek doz d-alfa tokoferol, diğer tokoferollerin dolaşımdan uzaklaşmasına neden olabilir ve kanı inceltici etki gösterebilir. Bu nedenle E vitamini ölçülü kullanılmalıdır.

Kaynaklar: Takviyeler, bazı yağlar ve bazı bitkisel gıdalar.
K Vitamini, yağda çözünen bir vitamindir ve üç formu vardır:

K1 (filokinon)

K2 (menakinon)

K3 (menadion) – sentetik formdur ve doğada bulunmaz.

K vitamini en çok kan pıhtılaşması ile bilinir. Bunun yanında memelilerde yapılan çalışmalar, yumuşak dokuların kalsifikasyonunu önlemede ve insülin duyarlılığının korunmasında da rol oynayabileceğini göstermektedir.

K1 vitamininin büyük kısmı bağırsak bakterileri tarafından sentezlenebilir, bu nedenle önerilen alım miktarını (RA) karşılamak çoğu zaman gerekli olmaz. Ayrıca birçok gıdanın besin analizinde K vitamini değerleri yer almayabilir.

Et, kemik, yumurta ve süt ürünlerinden oluşan çiğ beslenme modelleri genellikle yeterli K2 vitamini sağlar. Sağlıklı kedi ve köpeklerde K vitamini ihtiyacının büyük kısmı bağırsak mikroorganizmaları tarafından sentezlenebilir. Ancak bu, diyetten hiç alınmasına gerek olmadığı anlamına gelmez Ancak kedilerde balık ağırlıklı diyetler, K vitamini sentezini etkileyebileceği için bazı durumlarda K vitamini takviyesi gerektirebilir.

Fonksiyonları: Kanın pıhtılaşması, karaciğerde protrombin ve diğer pıhtılaşma faktörlerinin sentezi.

Eksiklik Belirtileri: Pıhtılaşma süresinde uzama ve kanama (hemoraji).

Fazlalık Belirtileri: Bildirilmiş bir toksisite veya fazlalık belirtisi yoktur.

Kaynaklar: Yeşil yapraklı bitkiler ve karaciğer.
Fonksiyonları: Tiyamin pirofosfat adlı koenzimin bir parçası olarak görev yapar. Karbonhidratların enerji için kullanılmasında, yağ sentezinde ve yağ asitleri, nükleik asitler, steroidler ile bazı amino asitlerin metabolizmasında rol oynar. Tiyamin ihtiyacı diyetteki karbonhidrat miktarına bağlı olarak değişebilir.

Eksiklik Belirtileri: Merkezi sinir sistemi fonksiyonlarını etkileyebilir, çünkü beyin enerji için büyük ölçüde glikoza bağımlıdır. Eksiklik nadir görülür.

Fazlalık Belirtileri: Bildirilmemiştir.

Kaynaklar: Dana eti ve kalbi, karaciğer, ve buğday ruşeymi. Besin gereksinimleri dikkate alınmadan hazırlanan ev yapımı diyetlerde tiyamin eksikliği görülebilir.

Önemli not: Ev yapımı mama hazırlayanların tiyaminaz enzimi içeren gıdalar konusunda dikkatli olması gerekir.
Fonksiyonları: Karbonhidrat, yağ ve proteinlerden enerji üretiminde görev alan oksidatif enzim sistemlerinde yer alan iki önemli koenzimin bileşenidir. Ayrıca çeşitli biyosentetik metabolik yolların işleyişinde rol oynar.

Eksiklik Belirtileri: Merkezi sinir sistemi fonksiyonlarında bozulma ve dermatit.

Fazlalık Belirtileri: Bildirilmemiştir.

Kaynaklar: Sakatatlar, bazı sebzeler ve süt. Kalın bağırsakta mikrobiyal sentez gerçekleşebilir ancak sentezlenen miktar türlere ve diyetteki karbonhidrat seviyesine bağlı olarak değişir.
Fonksiyonları: Hücresel oksidasyon-redüksiyon enzim sistemlerinde görev alır. NADH ve NADP koenzimlerinin bir parçası olarak hücresel solunum ve ATP üretimi (enerji metabolizması) için kritik öneme sahiptir.

Eksiklik Belirtileri: Pellagra*.

Fazlalık Belirtileri: Bildirilmemiştir.

Kaynaklar: Karaciğer, bazı balık ürünleri, tavuk, hindi ve genel olarak hayvansal gıdalar. Bitkisel kaynaklarda biyoyararlanım düşüktür.

* Pellagra (ya da 3D), niasin (B3 vitamini) eksikliğine bağlı gelişen bir hastalıktır. Enerji metabolizmasında görev alan NAD ve NADP koenzimlerinin yetersizliği nedeniyle özellikle cilt, sindirim sistemi ve sinir sistemi etkilenir. 3D'nin açılımı diyare (ishal), dermatit ve demanstır.
Fonksiyonları: Vücuttaki tüm dokularda bulunur ve enerji metabolizması ile makro besinlerin (protein, yağ, karbonhidrat) metabolizmasında önemli rol oynar.

Eksiklik Belirtileri: İştahsızlık ve kilo kaybı.

Fazlalık Belirtileri: Bildirilmemiştir.

Kaynaklar: Sakatatlar, balık ve buğday ruşeymi.
B6 vitamini, üç farklı bileşikten oluşur: piridoksin, piridoksal ve piridoksamin.

Fonksiyonları: Enerji metabolizması, DNA ve RNA sentezi, kırmızı ve beyaz kan hücrelerinin oluşumu, antikor ve nörotransmitter sentezi. Ayrıca glikoz ve yağ asidi metabolizmasında rol oynar. Triptofanın niasine dönüşmesi için gereklidir, bu nedenle B6 vitamini ihtiyacı diyetteki protein miktarından etkilenir.

Eksiklik Belirtileri: Mikrositik hipokromik anemi, konvülsiyonlar ve kas seğirmeleri.

Fazlalık Belirtileri: Bildirilmemiştir.

Kaynaklar: Sakatatlar, balık ve buğday ruşeymi.
Fonksiyonları: Çeşitli karboksilasyon reaksiyonlarında görev yapan bir koenzimdir. Karbon zincirlerinin uzadığı reaksiyonlarda karbondioksit taşıyıcısı olarak görev yapar. Bu nedenle yağ asidi metabolizması, bazı esansiyel olmayan amino asitlerin ve pürin sentezinin belirli basamaklarında rol oynar. Ayrıca enerji metabolizması, deri, tüy ve sinir sistemi sağlığı için önemlidir.

Eksiklik Belirtileri: Dermatit.

Fazlalık Belirtileri: Bildirilmemiştir.

Kaynaklar: Yumurta.

Önemli not: Sağlıklı hayvanlar ihtiyaçlarının büyük kısmını bağırsak mikroorganizmaları yoluyla sentezleyebilir, ancak antibiyotik kullanımı bağırsak bakterilerini azaltabileceği için biyotin sentezini düşürerek diyetle alınan biyotin ihtiyacını artırabilir.
Fonksiyonları: DNA’nın bir bileşeni olan timidin sentezinde görev alır. Bu nedenle hücresel DNA üretimi, hücre büyümesi ve hücrelerin olgunlaşması için önemlidir.

Eksiklik Belirtileri: Anemi, lökopeni ve bağışıklık fonksiyonlarında zayıflama.

Fazlalık Belirtileri: Bildirilmemiştir.

Kaynaklar: Karaciğer, sakatat, böbrek ve az yağlı etler.
B12 Vitamini (Kobalamin), eser element kobalt içerir ve yalnızca mikroorganizmalar tarafından sentezlenir. B vitaminleri arasında karaciğerde depolanabilen tek vitamindir.

Fonksiyonları: Yağ ve karbonhidrat metabolizmasında rol oynar ve sinirleri saran miyelin kılıfının sentezi için gereklidir. Emilimi için intrinsik faktör adı verilen glikoproteinlere ihtiyaç vardır. Bu faktör çoğunlukla pankreasta, köpeklerde ise ayrıca mide mukozasında üretilir. İntrinsik faktör eksikliği B12 yetersizliğine yol açabilir ve bu durumda yüksek doz takviye veya enjeksiyon gerekebilir.

Eksiklik Belirtileri: Anemi ve nörolojik fonksiyonlarda bozulma.

Fazlalık Belirtileri: Bildirilmemiştir.

Kaynaklar: Et, balık ve hindi, tavuk gibi kümes hayvanları.
Fonksiyonları: Metabolik reaksiyonlarda metil grubu donörü olarak görev yapar. Nörotransmitter asetilkolinin öncüsüdür ve hücrelerde yağ asitlerinin taşınması için gereklidir. Hücre zarlarının önemli bir bileşenidir ve lesitin ile sfingomiyelin adlı iki fosfolipidin yapısında yer alır. Karaciğer sağlığı için önemlidir ve düşük folat alımı kolin ihtiyacını artırabilir.

Eksiklik Belirtileri: Nörolojik fonksiyon bozuklukları.

Fazlalık Belirtileri: İshal.

Kaynaklar: Yumurta ve karaciğer.
Fonksiyonları: Kollajen ve elastin oluşumu için gerekli olan prolin ve lizin amino asitlerinin hidroksilasyonunda görev alır. Ayrıca asetilkolinesteraz sentezi, kemik oluşumu ve bağ dokusu sağlığı için önemlidir. Aynı zamanda antioksidan savunma sisteminin bir parçasıdır.

Eksiklik Belirtileri: Köpek ve kediler için C vitamini diyette zorunlu bir bileşen değildir.

Fazlalık Belirtileri: Sindirim sistemi rahatsızlığı ve ishal. Bazı taş oluşumuna yatkın kedi ve köpeklerde olumsuz etkiler yaratabilir.

Kaynaklar: C vitamini köpek ve kedilerde karaciğerde galaktoz veya glikozdan sentezlenir.

Bu durum diyetten alınmasının faydasız olduğu anlamına gelmez. Özellikle çalışan köpekler gibi yüksek aktivite düzeyine sahip olan veya çevresel toksinlere maruz kalan köpekler diyette ek C vitamininden fayda görebilir.